Cái cà mên - chiếc hộp cơm của một thời

Ngày trước, trong nhiều căn nhà miền Nam, cái cà mên là một vật dụng quen thuộc. Nó thường làm bằng nhôm, gồm hai hoặc ba tầng xếp chồng lên nhau, có nắp đậy và quai xách. Cơm để một tầng, thức ăn một tầng, có khi thêm một tầng nữa cho rau hoặc món khác.

Nhìn đơn giản vậy thôi, nhưng cái cà mên từng theo người ta đi làm, đi học, vào bệnh viện và cả những chuyến đi xa.

Tên gọi “Cà mên” bắt nguồn từ tiếng Pháp gamelle, chỉ loại hộp đựng thức ăn cá nhân bằng kim loại. Đây vốn là vật dụng phổ biến trong quân đội Pháp từ thế kỷ 19. Khi người Pháp vào Đông Dương, gamelle cũng theo chân họ đến Việt Nam và dần trở thành một vật dụng dân sự.

Ở miền Nam, người ta quen gọi là gà mên hay cà mên. Còn “cà mèn” là cách gọi phổ biến hơn ở miền Bắc.

Từ quân đội bước vào đời sống

Cà mên ban đầu phù hợp với người phải ăn uống xa nhà vì nó gọn, bền và dễ mang theo. Nhưng chẳng bao lâu, nó được người dân dùng cho những việc rất đời thường: đựng cơm mang đi làm, mua thức ăn đem về hoặc gửi cơm cho người nhà.

Tại Sài Gòn đầu thế kỷ 20, cà mên đã xuất hiện trong hoạt động của các tiệm cơm tháng. Một quảng cáo trên Trung Lập Báo giới thiệu tiệm cơm tháng Vi Tiên ở đường Amiral Courbet, nay là đường Nguyễn An Ninh, cho biết khách không tiện ăn tại tiệm có thể “xách gà-mên về nhà”.

Chỉ một mẩu quảng cáo ngắn cũng cho thấy cái cà mên khi ấy đã trở thành một phần của đời sống ăn uống ở Sài Gòn.

Người mua cơm không cần mang về bằng hộp giấy hay túi nhựa. Một bộ cà mên là đủ để mang nguyên bữa cơm về nhà.

Một vật dụng theo người lính

Trong quân đội, cà mên càng có nhiều lý do để được sử dụng. Nó chịu va đập tốt, dễ mang theo và một số loại có thể dùng để hâm hoặc nấu thức ăn.

Trong chiến tranh, những chiếc cà mên quân dụng xuất hiện trong hành trang của người lính. Sau đó, nhiều loại lại tiếp tục được người dân sử dụng trong đời sống hằng ngày.

Đó cũng là đặc điểm của những món đồ ngày trước: nếu còn tốt thì người ta cứ dùng. Một chiếc cà mên bị móp một chút chẳng phải lý do để bỏ đi.

Cà mên và những bữa cơm mang theo

Cái cà mên đặc biệt hữu ích với người đi làm.

Buổi sáng, cơm được nấu ở nhà rồi chia vào từng tầng. Đến trưa, người ta chỉ việc mở ra ăn. Cách này vừa tiết kiệm tiền vừa có được một bữa cơm quen thuộc.

Ở Sài Gòn, cà mên còn được dùng để mua thức ăn mang về. Những tư liệu về đời sống đô thị trước đây cho thấy cà mên và cả những chiếc lon guigoz từng được tận dụng để đựng thức ăn mua từ ngoài về.

Một chiếc hộp nhỏ nhưng phục vụ được khá nhiều việc.

Đựng cơm, đựng thức ăn, mang cháo vào bệnh viện hay đem phần cơm từ nhà đến chỗ làm.

Những năm tháng thiếu thốn

cà mên cũng đi qua những năm đời sống còn nhiều khó khăn.

Cuối thập niên 1970 và đầu thập niên 1980, tình trạng thiếu lương thực diễn ra nghiêm trọng. Theo tư liệu của nhà nghiên cứu Đặng Phong, vào tháng 3 năm 1978, lượng gạo thực tế người dân Hà Nội được mua theo chế độ cung cấp chỉ còn khoảng 4kg mỗi người mỗi tháng, phần còn lại phải thay bằng khoai lang và sắn.

Đây là số liệu của Hà Nội trong một thời điểm cụ thể, không phải khẩu phần chung cho cả nước.

Ở miền Nam sau năm 1975, đời sống cũng trải qua giai đoạn thiếu thốn. Cơm gạo, thịt cá và nhiều loại thực phẩm trở nên khó khăn hơn trước. Những vật dụng như cà mên vì vậy càng có giá trị thực tế: có gì thì đựng nấy, có bao nhiêu thì mang theo bấy nhiêu.

Một cái cà mên cũ có thể theo một người đi làm trong nhiều năm.

Từ chiếc hộp cơm đến ký ức

Đến những năm sau này, hộp nhựa, hộp inox và đủ loại hộp đựng thức ăn khác dần thay thế cà mên.

Cái cà mên vẫn còn được bán, nhưng không còn là vật dụng gần như nhà nào cũng có.

Dù vậy, nhìn một bộ cà mên cũ, người ta vẫn dễ nhớ tới những bữa cơm ngày trước.

Có thể là phần cơm mẹ chuẩn bị cho con trước khi đi học.

Có thể là bữa trưa người cha mang theo khi đi làm.

Cũng có thể là chiếc cà mên được xách vào bệnh viện thăm nom người bệnh, bên trong là phần cơm nóng từ nhà, cũng có thể là một phần phở nóng hổi.

Nó vốn chỉ là một cái hộp đựng thức ăn.

Nhưng nó đã đi cùng người Việt qua một quãng thời gian dài, từ những tiệm cơm tháng ở Sài Gòn, đời sống quân ngũ cho tới những bữa cơm mang theo của người lao động.

Ngày nay, nếu bắt gặp một cái cà mên cũ trong căn bếp, có lẽ ta sẽ thấy nó chẳng có gì đặc biệt.

Nhưng chính những món đồ bình thường như vậy lại giữ được một phần ký ức của đời sống ngày trước.

Một chiếc hộp đựng cơm, vài tầng xếp lên nhau, vậy mà đã theo biết bao người qua những bữa cơm của một thời.