La Dalat - Chiếc xe hơi mang giấc mơ công nghiệp của người Sài Gòn xưa

Trước năm 1975, giữa những chiếc xe hơi nhập khẩu từ Pháp, Mỹ, Nhật Bản chạy trên đường phố Sài Gòn, có một chiếc xe mang cái tên rất Việt Nam: La Dalat. Không bóng bẩy, chẳng cầu kỳ, nhưng chiếc xe ấy từng đại diện cho một nỗ lực đáng nhớ trong việc xây dựng ngành công nghiệp ô tô ngay trên đất miền Nam.

Một chiếc xe mang tên Việt Nam

Nhắc đến những chiếc xe hơi xuất hiện trên đường phố Sài Gòn trước năm 1975, người ta thường nghĩ đến những thương hiệu ngoại quốc như Citroën, Peugeot, Renault, Toyota hay Ford. Thế nhưng, trong số đó từng có một mẫu xe khá đặc biệt, không chỉ bởi kiểu dáng khác lạ mà còn vì nó được lắp ráp và sản xuất ngay tại Sài Gòn.

Đó là La Dalat.

La Dalat là dòng xe dân dụng do hãng Citroën của Pháp phát triển và sản xuất tại Việt Nam thông qua Công ty Xe hơi Sài Gòn, một đơn vị thuộc hệ thống hoạt động của Citroën. Xe chính thức xuất hiện trên thị trường vào năm 1970 và được sản xuất cho đến năm 1975.

Điều khiến La Dalat trở nên đáng chú ý không đơn thuần là một chiếc xe mang thương hiệu ngoại quốc được lắp ráp trong nước. Đây còn là một trong những nỗ lực sớm nhằm đưa hoạt động sản xuất ô tô đến gần hơn với năng lực của các nhà máy và đội ngũ thợ cơ khí bản địa.

Tên gọi La Dalat cũng mang một nét riêng. Giữa những cái tên mang âm hưởng phương Tây thường thấy trên các dòng xe thời ấy, cái tên Dalat gợi lên hình ảnh một thành phố cao nguyên đã quá quen thuộc với người Việt.

Từ xưởng Citroën đến chiếc xe sản xuất tại Sài Gòn

Câu chuyện của La Dalat thực ra bắt đầu từ trước đó khá lâu.

Năm 1936, hãng xe Citroën thiết lập cơ sở hoạt động và sản xuất đầu tiên tại Đông Dương. Xưởng của hãng ban đầu đặt tại khu vực góc đường Lê Lợi và Nguyễn Huệ, ngay trung tâm Sài Gòn. Đây là khu vực sau này gắn với nhiều công trình thương mại nổi tiếng của thành phố.

Qua những biến động của thời cuộc, cơ sở này thay đổi địa điểm và tên gọi, về sau hoạt động dưới tên Công ty Xe hơi Citroën rồi Công ty Xe hơi Sài Gòn.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Citroën từng tạo được tiếng vang với mẫu xe 2CV. Đây là dòng xe được thiết kế theo hướng đơn giản, tiết kiệm và phù hợp với điều kiện kinh tế của số đông người dân.

Từ nền tảng đó, hãng tiếp tục phát triển những mẫu xe có kết cấu đơn giản, dễ sản xuất và dễ sửa chữa. Trong số những thiết kế có liên quan đến dòng xe này có Méhari và Baby Brousse.

Đến cuối thập niên 1960, Citroën hướng sự chú ý đến những thị trường có điều kiện kinh tế còn nhiều hạn chế. Thay vì cạnh tranh bằng những chiếc xe sang trọng và nhiều tiện nghi, hãng chọn một hướng đi thực dụng hơn: tạo ra một chiếc xe giá phải chăng, ít hao nhiên liệu và không đòi hỏi hệ thống sửa chữa quá phức tạp.

La Dalat ra đời trong bối cảnh ấy.

Một chiếc xe được làm nên từ cả linh kiện Pháp và bàn tay thợ Việt

La Dalat được phát triển dựa trên nền tảng thiết kế của những mẫu xe Citroën dành cho thị trường có điều kiện sản xuất hạn chế, đặc biệt là Méhari và Baby Brousse.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý nhất nằm ở cách chiếc xe được chế tạo.

Thay vì nhập khẩu nguyên chiếc từ Pháp, Công ty Xe hơi Sài Gòn thực hiện lắp ráp và sản xuất một phần đáng kể các bộ phận ngay trong nước.

Những thành phần quan trọng liên quan đến vận hành như động cơ, hệ thống truyền động, tay lái, giảm xóc và phanh được nhập khẩu từ Pháp. Trong khi đó, nhiều bộ phận khác như thân vỏ, ghế nệm, đèn, còi và mui xe được gia công tại Việt Nam.

Cách làm này giúp giảm chi phí sản xuất, đồng thời tận dụng nguồn nhân công và năng lực của các cơ sở cơ khí trong nước.

Một điểm đáng chú ý là La Dalat không đòi hỏi những dây chuyền công nghiệp quá hiện đại để tạo ra phần thân vỏ. Nhiều chi tiết được gia công bằng những phương pháp tương đối đơn giản, sử dụng tôn và kỹ thuật chế tạo thủ công.

Nói cách khác, chiếc xe được thiết kế sao cho những bộ phận không quá phức tạp có thể được sản xuất bởi đội ngũ thợ cơ khí tại địa phương, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào máy móc và linh kiện nhập khẩu.

Khi mới ra đời, tỷ lệ nội địa hóa của La Dalat đạt khoảng 25%. Đến năm 1975, con số này đã tăng lên khoảng 40%.

Đối với một ngành công nghiệp đòi hỏi nhiều kỹ thuật và vốn đầu tư như sản xuất ô tô, đó là một kết quả đáng chú ý trong điều kiện sản xuất lúc bấy giờ.

Kiểu dáng mộc mạc nhưng thực dụng

Nếu đặt La Dalat cạnh những chiếc xe hơi cùng thời, có lẽ nhiều người sẽ không đánh giá cao vẻ ngoài của nó.

Xe có kiểu dáng vuông vức, thân vỏ đơn giản, các chi tiết được thiết kế thiên về công năng hơn là tính thẩm mỹ. Một số phiên bản sử dụng mui vải, trong khi những bộ phận như cửa xe và kính có thể được tháo lắp hoặc thay đổi tùy theo cấu hình.

La Dalat có bốn kiểu dáng khác nhau, bao gồm những phiên bản chở khách và phiên bản có thùng chở hàng. Nhờ vậy, xe không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại của gia đình mà còn có thể được sử dụng trong một số công việc buôn bán và vận chuyển nhẹ.

Điểm đáng chú ý là trọng lượng xe khá nhẹ. Tùy phiên bản, trọng lượng được ghi nhận vào khoảng 480-590 kg, riêng kiểu xe thùng có thể nặng hơn.

Về động cơ, La Dalat sử dụng máy xăng bốn thì, dung tích 602 cc, gồm hai xi-lanh đối đỉnh nằm ngang, công suất khoảng 31 mã lực. Xe trang bị hộp số sàn bốn cấp và hệ dẫn động cầu trước.

Những thông số ấy có thể không gây ấn tượng nếu so với xe hơi hiện đại, nhưng ở thời điểm đầu thập niên 1970, La Dalat được thiết kế với một mục tiêu khác: đáp ứng nhu cầu đi lại bằng ô tô với chi phí hợp lý.

Xe không cần quá mạnh, không cần nhiều tiện nghi. Điều người sử dụng quan tâm là khả năng vận hành, mức tiêu hao nhiên liệu và việc sửa chữa có thuận tiện hay không.

Với kết cấu tương đối đơn giản, nhiều bộ phận có thể được gia công hoặc thay thế tại các xưởng cơ khí trong nước. Đây chính là một trong những ưu điểm giúp La Dalat tạo được chỗ đứng trên thị trường.

Dĩ nhiên, sự đơn giản ấy cũng có mặt hạn chế. Thân vỏ mỏng, nhiều chi tiết được gia công thủ công và tiêu chuẩn an toàn không thể so sánh với những chiếc xe đời sau. La Dalat là sản phẩm của một thời kỳ mà khả năng tiếp cận phương tiện giao thông được đặt nặng hơn những tiện nghi và tiêu chuẩn an toàn hiện đại.

Hơn 5.000 chiếc xe rời xưởng trong năm năm

Từ năm 1970 đến năm 1975, La Dalat được sản xuất với số lượng ước tính hơn 5.000 chiếc, trung bình khoảng 1.000 chiếc mỗi năm.

Con số này có thể không lớn nếu đặt cạnh quy mô sản xuất ô tô của những quốc gia công nghiệp, nhưng lại mang ý nghĩa đáng kể đối với thị trường miền Nam lúc bấy giờ.

La Dalat hướng đến nhóm khách hàng cần một chiếc ô tô vừa túi tiền, có thể phục vụ nhu cầu đi lại và công việc hằng ngày. Nhờ giá thành tương đối dễ tiếp cận, khả năng tiết kiệm nhiên liệu và việc sửa chữa không quá phức tạp, chiếc xe đã tìm được chỗ đứng riêng.

Không chỉ có mặt trong những gia đình cần phương tiện đi lại, các phiên bản chở hàng còn cho thấy khả năng ứng dụng của La Dalat trong hoạt động kinh doanh và vận chuyển.

Điều đáng chú ý hơn cả là quá trình sản xuất ngày càng tăng tỷ lệ linh kiện nội địa. Từ mức 25% ban đầu lên 40% vào năm 1975, La Dalat cho thấy khả năng từng bước mở rộng năng lực gia công trong nước.

Năm 1973, Citroën còn đưa ba chiếc La Dalat về Pháp để nghiên cứu. Sự quan tâm này phần nào cho thấy thiết kế đơn giản, dễ sản xuất của dòng xe đã thu hút sự chú ý từ chính hãng chế tạo.

Một giấc mơ dừng lại vào năm 1975

Năm 1975, hoạt động sản xuất La Dalat tại Sài Gòn chấm dứt khi nhà máy của Citroën ngừng hoạt động trong bối cảnh những biến động lớn của đất nước.

Một dòng xe từng được kỳ vọng phục vụ thị trường trong nước vì thế cũng khép lại hành trình chỉ sau khoảng năm năm xuất hiện.

La Dalat không phải là một chiếc xe hoàn toàn do người Việt thiết kế, cũng không thể xem là sản phẩm có toàn bộ linh kiện được chế tạo trong nước. Nền tảng kỹ thuật và nhiều bộ phận quan trọng vẫn đến từ Citroën của Pháp.

Nhưng nếu chỉ vì thế mà xem nhẹ giá trị của La Dalat thì có lẽ chưa công bằng với những người đã tham gia vào quá trình sản xuất nó.

Bởi đằng sau chiếc xe ấy là công sức của những người thợ cơ khí, công nhân và kỹ thuật viên tại Sài Gòn. Họ đã tham gia gia công thân vỏ, chế tạo phụ kiện, lắp ráp và từng bước nâng tỷ lệ linh kiện sản xuất trong nước.

Đó là một nỗ lực đáng nhớ trong lịch sử công nghiệp miền Nam, nhất là khi ngành sản xuất ô tô đòi hỏi vốn đầu tư, kỹ thuật và hệ thống cung ứng rất lớn.

La Dalat - chiếc xe còn lại trong ký ức Sài Gòn

Ngày nay, La Dalat không còn là hình ảnh quen thuộc trên đường phố như những năm đầu thập niên 1970. Những chiếc xe còn tồn tại chủ yếu được những người yêu xe cổ sưu tầm, chăm sóc và phục chế.

Thỉnh thoảng, người ta vẫn có thể bắt gặp một chiếc La Dalat chạy trên đường phố, với thân xe vuông vức, đèn pha tròn và kiểu dáng không thể nhầm lẫn.

Đối với người trẻ, đó có thể chỉ là một chiếc xe cũ có hình dáng kỳ lạ. Nhưng với những người từng sống ở Sài Gòn trong giai đoạn ấy, La Dalat có thể gợi lại cả một thời kỳ mà chiếc ô tô vẫn còn là phương tiện đáng mơ ước đối với nhiều gia đình.

Nhìn lại sau hơn nửa thế kỷ, La Dalat có thể không phải là một thành tựu công nghiệp hoàn chỉnh. Dòng xe này cũng chưa đạt đến mức tự chủ công nghệ hay sản xuất hoàn toàn bằng linh kiện trong nước.

Nhưng nó để lại một dấu mốc đáng nhớ: ngay từ đầu thập niên 1970, tại Sài Gòn đã từng có một nhà máy tham gia sản xuất ô tô với tỷ lệ nội địa hóa ngày càng tăng, cùng đội ngũ công nhân và thợ kỹ thuật Việt Nam trực tiếp tham gia vào quá trình ấy.

Một chiếc xe nhỏ bé, thân vỏ có phần thô ráp, động cơ chỉ hơn 600 phân khối, nhưng câu chuyện phía sau nó lại lớn hơn nhiều so với vẻ ngoài.

La Dalat đã đi qua đường phố Sài Gòn, rồi dừng lại trước những biến động của lịch sử. Thế nhưng, cái tên ấy vẫn còn được nhắc đến như một dấu ấn đặc biệt trong câu chuyện về những nỗ lực sản xuất ô tô tại Việt Nam.

Có lẽ, giá trị lớn nhất của La Dalat không nằm ở số lượng xe từng xuất xưởng, mà ở việc nó nhắc chúng ta rằng: người Việt đã từng có một giai đoạn trực tiếp tham gia làm ra những chiếc ô tô ngay trên quê hương mình.