Ngã tư Bảy Hiền: Chuyện về ông điền chủ giàu có và những giai thoại chưa có lời giải

Từ một vùng ngoại ô với ruộng lúa, vườn cao su và những con đường đất, ngã tư Bảy Hiền dần trở thành một địa danh quen thuộc của Sài Gòn. Nhưng Bảy Hiền là ai? Một ông điền chủ giàu có, hay một người buôn bán bình thường? Đằng sau cái tên tưởng chừng quá đỗi quen thuộc ấy là những câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Một vùng ngoại ô Sài Gòn thuở trước

Ngày nay, nhắc tới ngã tư Bảy Hiền, người ta thường nghĩ ngay tới một giao lộ đông đúc, nơi bốn con đường Cách Mạng Tháng Tám, Trường Chinh, Hoàng Văn Thụ và Lý Thường Kiệt gặp nhau. Xe cộ chen chúc suốt ngày, hàng quán san sát, những dãy nhà nối tiếp nhau khiến ít ai hình dung được vùng đất này từng có một dáng vẻ hoàn toàn khác.

Hồi đầu thế kỷ XX, khu vực Bảy Hiền còn nằm ở vùng ven Sài Gòn. Đường sá chưa được mở mang như bây giờ, dân cư cũng thưa thớt hơn. Chung quanh là ruộng lúa, đất trồng hoa màu, những khu đất trồng cao su và một số nơi nuôi ngựa. Muốn hình dung cảnh ấy, phải tạm gác lại những cao ốc, cửa tiệm và dòng xe hiện tại để nghĩ tới một vùng ngoại ô còn nhiều đất trống, nơi người ta sống chủ yếu bằng nghề nông và những công việc mưu sinh thường ngày.

Những con đường ngày nay mang tên Cách Mạng Tháng Tám, Trường Chinh, Hoàng Văn Thụ và Lý Thường Kiệt khi xưa cũng đã trải qua nhiều lần đổi tên. Trên những bản đồ Sài Gòn trước năm 1975, người ta có thể bắt gặp những tên đường cũ như Lê Văn Duyệt, Phạm Hồng Thái, Võ Tánh và Nguyễn Văn Thoại.

Trong bối cảnh ấy, cái tên Bảy Hiền xuất hiện và được người dân sử dụng từ khoảng thập niên 1940, theo những tư liệu báo chí về địa danh này. Ban đầu, người ta gọi là ngã tư Ông Bảy Hiền, rồi dần dần bỏ chữ “Ông”, còn lại ngã tư Bảy Hiền. Theo thời gian, tên gọi không chỉ dùng cho giao lộ mà còn trở thành cách gọi cả khu vực chung quanh.

Nhưng ông Bảy Hiền là ai mà tên tuổi lại được lưu giữ lâu đến vậy?

Ông Bảy Hiền, người điền chủ giàu có ở vùng ven

Trong những câu chuyện được kể lại về ngã tư Bảy Hiền, nổi bật nhất là chuyện về ông Trần Văn Hiền, thường được gọi là ông Bảy Hiền.

Theo lời kể của những người thuộc dòng họ ông Hiền được báo chí ghi lại, ông là con thứ bảy trong gia đình nên được gọi là Bảy Hiền. Ông từng là một điền chủ giàu có, sở hữu nhiều ruộng đất tại vùng ven Sài Gòn và sinh sống trong một căn biệt thự lớn ngay khu vực ngã tư ngày nay.

Ông Trần Văn Đức, người được báo chí phỏng vấn và giới thiệu là người thân thuộc dòng họ ông Hiền, kể rằng đất đai của gia đình trải dài từ khu vực Lăng Cha Cả đến những vùng đất nay thuộc các tuyến đường Hoàng Hoa Thám, Cộng Hòa và Trường Chinh.

Căn biệt thự của ông Hiền được mô tả là khá bề thế so với cảnh quan vùng ven thời đó. Trước nhà có hàng rào cây kiểng được cắt tỉa ngay ngắn, bên trong có nhiều đồ gỗ quý. Ruộng lúa rộng đến nỗi sau mùa gặt, người ta có thể đem lúa ra phơi trên một khoảng sân lớn trước nhà.

Nếu những lời kể này phản ánh đúng quy mô gia sản của gia đình, ông Bảy Hiền hẳn là một nhân vật có thế lực kinh tế đáng kể trong vùng. Thế nhưng, điều khiến tên tuổi ông được nhắc đến nhiều nhất trong các câu chuyện địa phương lại không chỉ là ruộng đất hay căn nhà rộng lớn.

Đó là chuyện ông giúp người nghèo.

Hai thúng tiền trước cổng nhà

Theo lời kể của ông Trần Văn Đức được đăng trên báo Thanh Niên năm 2016, ông Bảy Hiền có thói quen giúp đỡ những người nghèo khó. Vào ngày rằm hằng tháng, ông đăng báo thông báo việc phát tiền cho người cần giúp đỡ. Tiền xu được đựng đầy hai thúng, đặt trước cổng để người nhà phân phát.

Vào thời buổi cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, một người có của ăn của để đứng ra giúp người nghèo hẳn là chuyện khiến dân quanh vùng nhớ mãi. Người ta truyền miệng nhau về ông Bảy Hiền, về căn nhà lớn ở ngã tư và việc những người khó khăn có thể tìm đến nhờ cậy.

Nhưng câu chuyện lại có một khúc quanh buồn.

Một lần nọ, người dân kéo đến nhận tiền quá đông. Đám đông chen lấn, xô đẩy, khiến hai đứa trẻ bị ngộp thở và qua đời. Hay tin, ông Hiền đau buồn, rồi từ đó không còn tổ chức phát tiền công khai như trước.

Theo lời kể được truyền lại, ông vẫn tiếp tục giúp đỡ người nghèo, nhưng chuyển sang cách làm khác. Ai gặp cảnh túng thiếu thì tìm đến nhà, trình bày hoàn cảnh, ông sẽ xem xét giúp đỡ.

Câu chuyện hai đứa trẻ chết trong đám đông được nhiều bài báo nhắc lại, nhưng đến nay vẫn cần thêm tư liệu độc lập để xác nhận sự việc. Dẫu vậy, trong ký ức gia đình và những giai thoại về Bảy Hiền, đây là một chi tiết đặc biệt, bởi nó lý giải vì sao việc giúp người được cho là vẫn tiếp diễn, nhưng không còn diễn ra công khai như trước.

Từ đó, người ta kể nhau nghe rằng hễ gặp khó khăn thì cứ tìm đến nhà ông Bảy Hiền. Căn nhà nằm ở góc ngã tư trở thành một địa điểm dễ nhận biết, còn tên chủ nhà dần gắn liền với cả vùng đất.

Có lẽ vì vậy mà cái tên ngã tư Bảy Hiền được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Nhưng liệu câu chuyện về ông điền chủ nhân hậu có phải lời giải duy nhất cho địa danh này?

Bảy Hiền có thể là một người khác?

Điều thú vị là không phải tư liệu nào cũng cho rằng Bảy Hiền chính là ông Trần Văn Hiền, người được kể trong câu chuyện về hai thúng tiền.

Trong những bài viết về địa danh Sài Gòn, nhà văn, nhà nghiên cứu Sơn Nam được dẫn lời giải thích rằng Bảy Hiền vốn là tên một người chủ bán cỏ cho ngựa kéo ăn ở khu vực ngã tư vào khoảng năm 1930.

Cách lý giải này khác khá xa câu chuyện về một đại điền chủ sở hữu ruộng đất rộng lớn. Nếu ông Bảy Hiền là người buôn bán cỏ ngựa, địa danh có thể hình thành từ tên một người làm ăn sinh sống lâu năm tại nơi giao nhau của những con đường, rồi được người dân dùng để chỉ luôn khu vực ấy.

Một cách giải thích khác được dẫn lại từ sách Người Quảng Nam của nhà văn Lê Minh Quốc. Theo đó, Bảy Hiền là biệt danh của một ông già bán cà phê cóc, tên Hiền và là con thứ bảy trong gia đình. Người này còn được kể là người cai quản các đồn điền cao su của Nam Phương hoàng hậu, tức bà Nguyễn Hữu Thị Lan, vợ vua Bảo Đại.

Ngoài ra, còn có cách kể cho rằng Bảy Hiền là người bán cơm tại khu vực giao nhau giữa con đường lớn và lối đi vào vườn cao su.

Ba cách giải thích ấy cho thấy nguồn gốc địa danh vẫn còn nhiều điều chưa sáng tỏ. Một bên là câu chuyện gia đình về ông Trần Văn Hiền, một điền chủ giàu có và hay giúp người. Bên kia là những cách giải thích gắn tên Bảy Hiền với nghề buôn bán, quán cà phê hoặc việc bán cỏ ngựa.

Trong bài viết đăng năm 2023, báo Dân Trí đã gặp những người được giới thiệu là hậu duệ của ông Bảy Hiền. Họ cho rằng việc nuôi ngựa chỉ xuất hiện từ đời con ông Hiền, tức ông Trần Văn Mực, chứ không phải nghề của ông Hiền. Lời kể này góp thêm một góc nhìn từ phía gia đình, nhưng vẫn chưa đủ để kết luận dứt khoát giữa các giả thuyết.

Vì vậy, nếu hỏi Bảy Hiền rốt cuộc là ai, câu trả lời thận trọng nhất lúc này là: có nhiều cách giải thích, trong đó câu chuyện về ông Trần Văn Hiền được báo chí nhắc lại khá rộng rãi, nhưng chưa phải mọi chi tiết đều đã được kiểm chứng bằng tư liệu độc lập.

Ngôi mộ ở Lăng Cha Cả và dấu vết của một gia đình xưa

Một chi tiết khác được nhắc đến trong lời kể của người thân là nơi an táng ông Bảy Hiền.

Theo những bài báo đã đăng, ông Hiền được chôn cất tại khu vực Lăng Cha Cả. Về sau, khi khu vực này trải qua quá trình quy hoạch và giải tỏa, con cháu đã đưa hài cốt ông về chùa Vạn Thọ để thờ cúng.

Câu chuyện ấy cũng gợi ra một lát cắt khác của lịch sử đô thị Sài Gòn. Những vùng đất từng là ruộng vườn, nghĩa trang hay khu dân cư ngoại ô dần thay đổi theo quá trình mở đường, xây dựng và phát triển thành phố. Nhà cửa có thể mất đi, đất đai được chuyển nhượng qua nhiều đời, còn dấu tích của một gia đình từng sống tại đó đôi khi chỉ còn lại trong ký ức của con cháu.

Căn biệt thự được kể là nơi ông Bảy Hiền từng sinh sống cũng không còn nguyên vẹn để người đời sau có thể tận mắt nhìn thấy. Những đồ vật được cho là di vật gia đình, những câu chuyện về ruộng lúa và việc giúp người nghèo vì thế càng trở thành những mảnh ghép đáng chú ý khi tìm hiểu địa danh này.

Dẫu vậy, những thông tin về mộ phần và việc di dời hài cốt vẫn cần được đối chiếu thêm với gia phả, tư liệu của gia đình và hồ sơ liên quan nếu muốn xác lập một niên biểu thật chính xác.

Từ ngã tư vùng ven đến một địa danh quen thuộc

Qua nhiều thập niên, Sài Gòn đã thay đổi không ít. Những con đường được mở rộng, những khu đất trống lần lượt biến thành nhà cửa, bệnh viện, cơ sở thương mại và các công trình đô thị. Vùng ngoại ô năm nào trở thành một đầu mối giao thông đông đúc.

Bệnh viện Vì Dân trước đây, nay là Bệnh viện Thống Nhất, cùng khu nghĩa trang Pháp cũ và những tuyến đường đã đổi tên nhiều lần là những dấu mốc giúp hình dung quá trình biến đổi của khu vực. Trong khi cảnh quan thay đổi, cái tên Bảy Hiền vẫn được người dân sử dụng như một địa chỉ quen thuộc.

Đó cũng là điều đáng chú ý của nhiều địa danh Sài Gòn. Có những tên gọi bắt nguồn từ tên người, có tên gắn với nghề nghiệp, một căn nhà, một quán hàng hay một đặc điểm của vùng đất. Khi được cộng đồng sử dụng lâu ngày, chúng trở thành một phần ký ức chung, dù nguồn gốc ban đầu đôi khi không còn dễ xác định.

Riêng với ngã tư Bảy Hiền, chuyện ông Trần Văn Hiền giàu có và giúp người nghèo vẫn là một giai thoại có sức sống lâu bền. Bên cạnh đó, những cách giải thích khác về người bán cỏ ngựa, người bán cơm hay ông già bán cà phê cóc nhắc chúng ta rằng lịch sử địa phương không phải lúc nào cũng chỉ có một lời giải.

Muốn hiểu trọn vẹn một địa danh, đôi khi phải kiên nhẫn lần theo nhiều loại tư liệu: bản đồ cũ, báo chí đương thời, gia phả, lời kể của người cao tuổi và những dấu tích còn sót lại. Mỗi nguồn có thể soi sáng một phần câu chuyện, nhưng cũng cần được đối chiếu để tránh biến lời truyền miệng thành sự thật đã được xác nhận.

Ngã tư Bảy Hiền hôm nay có thể đã khác xa vùng ngoại ô ngày trước. Thế nhưng, mỗi lần cái tên ấy được nhắc đến, người ta vẫn có dịp nhớ về một Sài Gòn từng có ruộng lúa, vườn cao su, những căn nhà rộng ở vùng ven và những con người mà tên tuổi được lưu lại qua lời kể của nhiều thế hệ.

Ông Bảy Hiền thực sự là ai, có lẽ vẫn còn những điều cần tìm hiểu thêm. Nhưng chính những câu hỏi chưa có lời giải ấy làm cho lịch sử một địa danh trở nên đáng tìm tòi hơn. Bởi đằng sau một cái tên quen thuộc, đôi khi là cả một vùng ký ức của Sài Gòn xưa.