Thành Gia Định lịch sử, giai thoại trăm năm

Khi nhắc đến lịch sử Nam Bộ, Thành Gia Định không chỉ là một biểu tượng quân sự kiên cố mà còn là nhân chứng cho những thăng trầm, biến động dữ dội của vùng đất Sài Gòn xưa. Từng là thủ phủ phòng thủ kiên cố bậc nhất, tòa thành này đã chứng kiến sự chuyển mình của lịch sử, các cuộc nội chiến tàn khốc và cuối cùng là sự hủy diệt dưới gót giày viễn chinh của thực dân Pháp.

1. Lịch sử hình thành: Hai thời kỳ của Thành Gia Định

Theo dòng lịch sử, tại khu vực này từng tồn tại hai tòa thành khác nhau về cả quy mô lẫn tên gọi, được xây dựng rồi lại bị phá hủy hoàn toàn.

• Thành Bát Quái (Thành Quy) – Thời kỳ Nguyễn Ánh (1790–1835): Năm 1788, sau khi đánh chiếm lại Sài Gòn từ quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh đã chọn nơi đây làm căn cứ địa vững chắc.

Đến ngày 4 tháng 2 năm 1790, ông hạ lệnh xây dựng một tòa thành kiên cố mang tên Thành Bát Quái (hay còn gọi là Thành Quy) dựa trên bản thiết kế hỗn hợp Đông – Tây của kỹ sư người Pháp Olivier de Puymanel.

Thành được xây bằng đá granite, có 8 cạnh tương ứng với 8 cửa vòng quanh. Tòa thành này kiên cố đến mức trong suốt thời gian tồn tại, quân Tây Sơn không thể tấn công hay chiếm lại một lần nào nữa.

Tuy nhiên, sau khi cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi (con nuôi Tổng trấn Lê Văn Duyệt) bị dập tắt vào năm 1835, vua Minh Mạng đã hạ lệnh san phẳng hoàn toàn Thành Bát Quái để xóa bỏ tàn tích của cuộc nổi loạn.

• Thành Phụng (Thành Gia Định) – Thời kỳ vua Minh Mạng (1836–1859):

Năm 1836, ngay tại góc Đông Bắc của nền thành cũ, vua Minh Mạng cho xây dựng một tòa thành mới quy mô nhỏ hơn rất nhiều, gọi là Thành Phụng (hay Thành Phượng).

Đây chính là tòa thành Gia Định tồn tại cho đến khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược.

2. Thành Gia Định xưa nay nằm ở đâu?

Vị trí của Thành Gia Định xưa luôn là đề tài thu hút sự quan tâm của những người yêu lịch sử. Đối chiếu các bản đồ cổ (như bản đồ Trần Văn Học vẽ năm 1815) với bản đồ TP. Hồ Chí Minh hiện đại, chúng ta có thể định vị cụ thể:

Thành Phụng (Thành Gia Định 1836–1859): Tòa thành nhỏ này nằm gọn trong khu vực Quận 1 ngày nay, được giới hạn bởi 4 con đường trung tâm: Nguyễn Du, Mạc Đĩnh Chi, Nguyễn Đình Chiểu và Nguyễn Bỉnh Khiêm. Cửa chính của thành xưa nằm ngay trên trục đường Đinh Tiên Hoàng (Quận 1) hiện nay.

Dấu tích còn lại: Sau khi bị san phẳng, dấu tích vật chất của tòa thành gần như biến mất hoàn toàn. Ngày nay, dấu vết duy nhất còn lưu lại là một vài tàn tích khảo cổ dọc đường Đinh Tiên Hoàng hướng về phía xưởng đóng tàu Ba Son cũ, cùng các bức tranh tư liệu do người Pháp vẽ lại trong trận tấn công năm 1859.

3. Sự việc xoay quanh việc Thành Gia Định bị phá hủy

Tháng 2 năm 1859, liên quân Pháp và Tây Ban Nha chuyển hướng tấn công từ mặt trận Đà Nẵng đánh thẳng vào Nam Kỳ nhằm mục đích đánh chiếm vựa lúa gạo lớn nhất Đại Nam và chặn đường tiếp tế cho kinh thành Huế.

Sáng ngày 17 tháng 2 năm 1859, thực dân Pháp nổ súng tấn công trực diện vào Thành Gia Định. Mặc dù quan quân nhà Nguyễn dưới sự chỉ huy của Hộ đốc Vũ Duy Ninh đã chống trả quyết liệt, nhưng trước hỏa lực vượt trội của phương Tây, thành Gia Định thất thủ chỉ sau một ngày. Hộ đốc Vũ Duy Ninh cùng Án sát Lê Tứ đã tự vẫn để tuẫn tiết.

Chiếm được thành, nhưng quân Pháp rơi vào thế cô lập khi quân triều đình liên tục tổ chức bao vây và quấy rối từ bên ngoài. Nhận thấy không đủ lực lượng để đồn trú và phòng thủ một tòa thành rộng lớn, ngày 8 tháng 3 năm 1859, tướng Charles Rigault de Genouilly đã đưa ra một quyết định tàn khốc: sử dụng 32 ổ thuốc nổ đặt dọc theo các bờ thành để đánh sập toàn bộ hệ thống tường thành. Các dinh thự, công trình bên trong bị đốt phá và san bằng, biến một trung tâm hành chính – quân sự uy nghi thành những đống gạch vụn để ngăn không cho quân nhà Nguyễn tái sử dụng.

4. Giai thoại kho thóc cháy âm ỉ suốt 2 năm

Nằm trong chuỗi sự kiện phá hủy thành Gia Định, câu chuyện về “kho thóc cháy 2 năm” đã trở thành một giai thoại lịch sử bi tráng đầy ám ảnh.

Trước khi rút lui để tránh các cuộc phản công, thực dân Pháp không chỉ gài mìn phá thành mà còn phóng hỏa đốt cháy toàn bộ kho tàng, dinh thự bên trong, bao gồm cả hệ thống tổng kho lương thực tích trữ khổng lồ của triều đình – vựa thóc nuôi sống toàn bộ binh lính và nhân dân miền Nam, đồng thời là nguồn cung cấp chính cho kinh thành Huế.

Sách Địa chí TP. Hồ Chí Minh (Tập I) có chép lại sự kiện này bằng một dòng tư liệu đầy xót xa:

“Kho thóc thành Gia Định cháy mãi hai năm mà khói còn nghi ngút. Hai mươi bốn tháng nắng mưa không làm tắt được đám cháy nào…”

Giai thoại này hoàn toàn dựa trên thực tế lịch sử. Do số lượng thóc gạo được tích trữ trong kho quá lớn (lên đến hàng vạn hộc), khi bị phóng hỏa, lớp trấu và hạt gạo bên ngoài bị cháy sém, tạo thành một lớp than bọc kín cô lập oxy. Lớp vỏ than này giữ nhiệt cực tốt, khiến cho hàng nghìn tấn lúa gạo bên trong cứ thế cháy âm ỉ, “gặm nhấm” từ ngày này qua ngày khác. Bất chấp thời tiết Sài Gòn hai mùa mưa nắng, ngọn lửa ngầm bên dưới đống tro tàn khổng lồ đó vẫn tiếp tục bốc khói suốt 24 tháng trời.

Sự kiện đau thương này không chỉ làm khánh kiệt nguồn lương thảo của quân dân nhà Nguyễn mà còn đẩy đời sống người dân Gia Định thời bấy giờ vào cảnh lầm than, khốn khó. Nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu trong tác phẩm của mình cũng từng nghẹn ngào nhắc về bức tranh loạn lạc đầy đau thương ấy khi thực dân Pháp kéo đến cướp giật, hỏa thiêu nhà cửa, xóm làng.

Thành Gia Định ngày nay chỉ còn là một mảnh ký ức nằm lặng im dưới lòng đất thành phố nhộn nhịp. Nhưng câu chuyện về tòa thành sừng sững bên sông Sài Gòn, cùng làn khói trắng ngút trời từ kho thóc cháy âm ỉ suốt 2 năm vẫn mãi là bài học lịch sử sâu sắc về lòng yêu nước, tinh thần quả cảm và những mất mát không thể bù đắp của dân tộc trong những ngày đầu kháng Pháp.