Tết đoan ngọ? lịch sử, ý nghĩa, phong tục văn hóa

1. Ý nghĩa lịch sử và quan niệm tại miền Nam

Tại miền Nam, Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch) không chỉ là “Tết diệt sâu bọ” mà còn gắn liền với những dấu mốc văn hóa và tự nhiên riêng biệt:

• Ngày Vía Bà: Ở vùng Đông Nam Bộ, đây là ngày lễ quan trọng để thờ Linh sơn Thánh mẫu trên núi Bà Đen (Tây Ninh).

• Tại Đồng Tháp và các tỉnh Tây Nam Bộ, ngày này được gọi là ngày “nước quay”. Đây là thời điểm nước sông Mê Kông từ thượng nguồn đổ về có màu đỏ đục và xuất hiện nhiều xoáy nước, đánh dấu sự bắt đầu của mùa lũ hàng năm.

• Người dân quan niệm đây là giai đoạn chuyển mùa, dịch bệnh dễ phát sinh, nên cần thực hiện các nghi thức để tiêu diệt các loài gây hại cho cây trồng và mầm bệnh trong cơ thể con người.

2. Các tập tục truyền thống

Các hoạt động trong ngày này tại miền Nam diễn ra nhộn nhịp từ sáng sớm đến giữa trưa:

Nghi thức “diệt sâu bọ” sáng sớm: Ngay sau khi ngủ dậy, mọi người (đặc biệt là trẻ em) sẽ ăn cơm rượu và trái cây đầu mùa để “diệt” mầm bệnh trong người.

Phong tục dành cho trẻ em: Trẻ nhỏ thường được đeo túi bùa (khâu hình trái đào, quả khế bằng chỉ ngũ sắc). Móng tay, móng chân của trẻ được nhuộm đỏ bằng lá móng (trừ ngón trỏ và ngón chân kề ngón cái). Ngoài ra, trẻ còn được bôi hồng hoàng vào thóp đầu, ngực, rốn để trừ tà ma và bệnh tật.

Tục hái thuốc và tắm lá vào giờ Ngọ: Vào đúng 12 giờ trưa (giờ có dương khí mạnh nhất), người dân đi hái các loại lá cây (như ích mẫu, ngải cứu, sả, lá bưởi…) để phơi khô làm thuốc chữa bệnh. Một số nơi ở vùng ven biển còn có tục đi tắm biển vào đúng giờ Ngọ để cầu an và phòng bệnh.

Tục xông lá và đuổi tà: Những người bị cảm cúm thường dùng các loại lá như bạch đàn, xương rồng, ngũ trảo, dâu tằm và sả để nấu nước xông. Nhiều gia đình cũng tìm cành xương rồng treo trong nhà để đuổi tà ma.

Lễ sêu và tri ân: Các chàng rể chưa cưới thường mang lễ vật (dưa hấu, đậu xanh, gạo nếp) đến biếu bố mẹ vợ. Học trò cũng mang quà đến tết thầy giáo và thầy lang để tỏ lòng biết ơn.

3. Ẩm thực đặc trưng

Món ăn trong ngày Tết Đoan Ngọ tại miền Nam mang tính giải nhiệt và bồi bổ rất rõ rệt:

Bánh tro (Bánh ú, bánh âm): Đây là món ăn truyền thống không thể thiếu tại miền Nam trong dịp này. Bánh được làm từ gạo ngâm nước tro củi, gói lá chuối, có tính mát, dễ tiêu hóa và thường ăn kèm với đường hoặc mật.

Cơm rượu: Món ăn chủ đạo để “giết sâu bọ” ngay từ sáng sớm.

Trái cây đầu mùa: Các loại quả đặc trưng được bày cúng và thưởng thức gồm dưa hấu (thường được bổ dọc thành hình thuyền rồng), mận, đào, chuối, dứa (thơm) và nước dừa.

Các loại chè giải nhiệt: Chè hạt sen nấu bột sắn dây hoặc chè đậu đen thường được các gia đình miền Nam lựa chọn làm món tráng miệng để giải tỏa cái nóng của tiết trời đầu tháng Năm.