Thoại Ngọc Hầu - Người mở đường cho miền Tây Nam Bộ

Có những con người không chỉ để lại tên tuổi trong sử sách, mà còn để lại dấu chân trên chính mảnh đất họ đã góp công tạo dựng. Đi dọc miền Tây hôm nay, từ Long Xuyên, Châu Đốc đến Hà Tiên, người ta vẫn còn bắt gặp những dòng kênh, những con đường, những ngôi làng mang dấu ấn của một vị quan đã sống cách đây hơn hai trăm năm - Thoại Ngọc Hầu.

Ông không phải là người sinh ra ở Nam Bộ, nhưng lại dành gần như cả cuộc đời để khai phá vùng đất phương Nam. Chính vì vậy, nhắc đến lịch sử hình thành vùng Tây Nam Bộ đầu thời Nguyễn, cái tên Thoại Ngọc Hầu luôn được đặt ở vị trí đặc biệt.

Từ cậu bé xứ Quảng đến người của đất phương Nam

Thoại Ngọc Hầu tên thật là Nguyễn Văn Thoại, sinh năm 1761 tại vùng Diên Bàn (nay thuộc tỉnh Quảng Nam). Khi phong trào Tây Sơn nổi lên, gia đình ông phải rời quê, xuôi về phương Nam và định cư tại vùng Vũng Liêm, Vĩnh Long ngày nay.

Có lẽ chính những năm tháng lưu lạc ấy đã khiến Nguyễn Văn Thoại sớm gắn bó với vùng đất mới. Năm 16 tuổi, ông theo phò Nguyễn Phúc Ánh trong giai đoạn đầy biến động của lịch sử. Từ những trận đánh giành lại Gia Định cho đến những năm tháng bôn ba, ông luôn là một trong những vị tướng trung thành của chúa Nguyễn.

Sau khi Gia Long thống nhất đất nước năm 1802, Nguyễn Văn Thoại tiếp tục được trọng dụng. Nhưng điều khiến hậu thế nhớ đến ông không nằm ở chiến công quân sự, mà là những công trình làm thay đổi cả vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Khi biên giới không chỉ được giữ bằng gươm giáo

Đầu thế kỷ XIX, vùng Châu Đốc - Hà Tiên vẫn còn là miền biên viễn thưa dân, rừng rậm và đầm lầy chằng chịt. Nếu chỉ đóng quân canh giữ thì rất khó duy trì lâu dài.

Thoại Ngọc Hầu hiểu rằng muốn giữ đất thì trước hết phải có dân, có ruộng, có đường đi và có nguồn nước. Vì vậy, ông bắt tay vào việc khai hoang, lập làng, đưa người đến định cư và xây dựng hạ tầng.

Đó là một cách bảo vệ biên giới rất khác: biến vùng đất hoang thành nơi con người có thể sinh sống và gắn bó lâu dài.

Con kênh mang tên người

Năm 1818, Thoại Ngọc Hầu chỉ huy đào một con kênh nối Long Xuyên với Rạch Giá.

Ngày nay, công trình ấy được biết đến với tên kênh Thoại Hà, dài hơn 30 km. Sau khi hoàn thành, vua Gia Long cho phép lấy tên ông đặt cho con kênh và cả ngọn núi gần đó (Thoại Sơn) để ghi nhận công lao.

Đối với cư dân vùng Tây Nam Bộ lúc bấy giờ, một con kênh không chỉ phục vụ giao thông.

Nó mang nước về ruộng.

Nó mở đường cho ghe xuồng.

Nó tạo điều kiện lập xóm, dựng làng.

Nói cách khác, con kênh ấy chính là mạch sống của cả vùng đất.

Kinh Vĩnh Tế - công trình vĩ đại của miền Tây

Nếu Thoại Hà là bước khởi đầu thì kênh Vĩnh Tế mới là công trình gắn liền với tên tuổi Thoại Ngọc Hầu nhất.

Từ năm 1819 đến 1824, hàng chục nghìn dân binh và người lao động được huy động để đào con kênh dài gần 90 km chạy dọc biên giới từ Châu Đốc đến Hà Tiên. Đây là một trong những công trình thủy lợi lớn nhất Việt Nam thời phong kiến.

Con kênh không chỉ phục vụ việc đi lại và tưới tiêu mà còn có ý nghĩa quân sự, giúp kiểm soát vùng biên giới Tây Nam.

Điều thú vị là con kênh không mang tên người chỉ huy.

Nó được đặt theo tên bà Châu Thị Tế, người vợ chính của Thoại Ngọc Hầu. Đến hôm nay, cái tên Vĩnh Tế vẫn còn hiện diện trên bản đồ An Giang như một phần của lịch sử mở đất phương Nam.

Người lập làng giữa vùng đất mới

Đào kênh chỉ là một nửa công việc.

Sau khi công trình hoàn thành, Thoại Ngọc Hầu tiếp tục tổ chức đưa dân đến khai hoang, lập nhiều thôn ấp dọc hai bên bờ kênh.

Ông còn cho người dân vay lúa giống, tiền bạc để ổn định cuộc sống và nhiều năm sau mới thu hồi. Theo sử triều Nguyễn, có thời điểm ông còn dùng tài sản riêng để bù vào phần người dân chưa đủ khả năng hoàn trả.

Nhờ vậy, vùng biên giới vốn thưa vắng dần hình thành những cộng đồng cư dân ổn định, đặt nền móng cho nhiều địa phương ở An Giang ngày nay.

Một vị quan vừa biết đánh giặc vừa biết lo cho dân

Trong sự nghiệp của mình, Thoại Ngọc Hầu nhiều lần chỉ huy quân đội dẹp các cuộc nổi dậy, giữ gìn an ninh vùng Gia Định và Chân Lạp. Ông từng đảm nhiệm việc bảo hộ Chân Lạp, trấn giữ Châu Đốc, Hà Tiên - những vị trí đặc biệt quan trọng đối với triều Nguyễn.

Nhưng điều khiến người dân miền Tây nhớ đến ông nhiều hơn cả lại là những việc rất đời thường.

Là con đường nối các làng với nhau.

Là những cánh đồng có nước tưới.

Là những dòng kênh giúp ghe xuồng đi lại quanh năm.

Chính những công trình ấy mới thực sự làm thay đổi diện mạo của vùng đất phương Nam.

Những tranh luận của lịch sử

Giống nhiều nhân vật lịch sử sống trong thời kỳ nhiều biến động, Thoại Ngọc Hầu cũng từng là đối tượng của nhiều cách nhìn khác nhau.

Có thời gian, công lao của ông bị đánh giá chưa đầy đủ, thậm chí xuất hiện những nhận định gây tranh cãi. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu sau này đã xem xét lại các tư liệu lịch sử và cho rằng cần đánh giá ông trong bối cảnh của thời đại, đặc biệt là những đóng góp đối với công cuộc khai phá vùng Hậu Giang và xác lập chủ quyền ở Tây Nam Bộ.

Ngày nay, đa số các công trình nghiên cứu đều ghi nhận Thoại Ngọc Hầu là một trong những vị công thần tiêu biểu của triều Nguyễn trong công cuộc mở mang đất phương Nam.

Dấu ấn còn lại đến hôm nay

Nếu có dịp đến An Giang, du khách vẫn có thể ghé thăm Sơn lăng Thoại Ngọc Hầu dưới chân núi Sam, nơi ông an nghỉ từ năm 1829. Không xa đó là những dòng kênh vẫn ngày ngày đưa nước về ruộng đồng, những địa danh như Thoại Sơn, Thoại Hà hay Vĩnh Tế vẫn xuất hiện trên bản đồ.

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua, tên tuổi Thoại Ngọc Hầu không chỉ còn trong sách sử.

Ông vẫn hiện diện trong từng dòng nước chảy, từng cánh đồng lúa và trong ký ức của miền Tây - vùng đất mà ông đã góp phần biến từ nơi hoang vu thành miền quê trù phú.

Lịch sử Nam Bộ là lịch sử của những chuyến đi mở đất.
Trong hành trình ấy, Thoại Ngọc Hầu là một trong những người đã để lại dấu ấn sâu đậm nhất. Ông không chỉ là vị tướng giữ biên cương mà còn là người kiến tạo hạ tầng, quy tụ dân cư và đặt nền móng cho sự phát triển của vùng Tây Nam Bộ.
Có lẽ vì vậy mà sau hơn hai trăm năm, khi nhắc đến những người có công với miền Nam, cái tên Thoại Ngọc Hầu vẫn luôn được người đời trân trọng như một biểu tượng của tinh thần khai phá và dựng xây.